Spis treści 5/2016; tom 70

Przemysł Spożywczy 5/2016

Artykuły w wersji elektronicznej są dostępne na stronie: http://sigma-not.pl/czasopisma-65-przemysl-spozywczy-i-gastronomia-przemysl-spozywczy.html

GOSPODARKA

  • 2 Otwarcie polskiego sektora rolno-spożywczego na kraje spoza UE – Małgorzata Bułkowska
    • Celem artykułu jest analiza dotychczasowych tendencji oraz perspektyw rozwoju wymiany handlowej produktami rolno-spożywczymi Polski z krajami pozaunijnymi. Szczególną uwagę zwrócono na zmiany w strukturze geograficznej i towarowej polskiego handlu rolno-spożywczego w wyniku wprowadzonego przez Rosję embarga, czyli w latach 2013-2015. Podkreślono również znaczenie bilateralnych umów handlowych oraz potrzebę skoordynowanych działań promujących polską żywność za granicą. Pomimo iż odbiorcy spoza UE w polskim eksporcie rolno-spożywczym w ostatnich latach systematycznie mają coraz większe znaczenie, nadal jest ono stosunkowo niewielkie znaczenie, a handel z tą grupą krajów opiera się na mało zróżnicowanym asortymencie. Za najbardziej perspektywiczne rynki dla rozwoju polskiego eksportu produktów żywnościowych można uznać w pierwszej kolejności Chiny, Indie, ale także państwa basenu Morza Śródziemnego, ASEAN oraz kraje afrykańskie, które charakteryzują się szybkim wzrostem popytu importowego na żywność. Ważnymi partnerami mogą być również kraje Ameryki Środkowej i Północnej.
      SŁOWA KLUCZOWE: handel zagraniczny, eksport, import, produkty rolno-spożywcze
  • 10 Społeczna odpowiedzialność producenta – Witold Płocharski, Jarosław Markowski, Barbara Groele
    • W artykule poruszono kilka zagadnień dotyczących społecznej odpowiedzialności biznesu (CSR), odwołując się do dokumentów międzynarodowych. Szczególną uwagę zwrócono na normę ISO 26000 uwzględniając zagadnienie uczciwych praktyk operacyjnych, w tym przeciwdziałania korupcji. Polska od wejścia do Unii Europejskiej zrobiła ogromne postępy w zwalczaniu korupcji, na co wskazuje statystyka Transparency International. Na przykładzie przemysłu sokowniczego pokazano postęp w zakresie dostosowywania się biznesu do wymagań CSR, w tym zwłaszcza jeśli chodzi o uczciwą konkurencję. Konsekwentne działania (w tym np. wycofanie produktu z rynku) umożliwiły prawie całkowite wyeliminowanie zafałszowań na rynku soków i nektarów.
      SŁOWA KLUCZOWE: standardy CSR, definicje, wskaźnik IPK, zafałszowania produktów

TECHNIKA – TECHNOLOGIA

  • 16 Zasada przenoszenia substancji dodatkowych. Wymagania prawne i projekt przewodnika Komisji Europejskiej – Joanna Gajda-Wyrębek, Jolanta Jarecka
    • Zasada przenoszenia opisana w rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1333/2008 w sprawie substancji dodatkowych dotyczy przypadku, gdy substancja dodatkowa jest wnoszona do produktu wraz ze składnikiem. Ocena prawidłowości stosowania tej zasady w praktyce jest trudna zarówno dla producentów żywności, jak i pracowników urzędowej kontroli żywności. Aby zapewnić jednakową interpretację przepisów dotyczących substancji dodatkowych we wszystkich krajach członkowskich UE, Komisja Europejska opracowała projekt przewodnika dotyczącego zasady przenoszenia.
      SŁOWA KLUCZOWE: substancje dodatkowe, zasada przenoszenia, przewodnik Komisji Europejskiej
  • 20 Mikrobiologiczne zagrożenia w żywności – Małgorzata Stachowiak
    • Mikroorganizmy są wszędzie wokół nas – w powietrzu, glebie, wodzie i w naszym ciele. Oznacza to, że mogą dostać się do jedzenia, a jeśli warunki są odpowiednie, mnożyć się bardzo szybko. Bakterie rosną wszędzie tam, gdzie mają dostęp do substancji odżywczych i wody Niektóre z nich są korzystne, jak te używane do produkcji fermentowanych produktów mlecznych i mięsnych. Inne powodują psucie się żywności. A niewielka liczba z nich jest chorobotwórcza i może powodować choroby, takie jak zatrucia pokarmowe. Niektóre z nich, np. Salmonella i Listeria monocytogenes, są znane, a inne mniej poznane. Ewolucja patogenów jest ciągła i napędzana przez wiele sił, z których tylko część jest związana z działalnością człowieka. Ciągły rozwój patogenów pokarmowych zmusza nas do zmiany procesów produkcyjnych i produktów w celu utrzymania i poprawy mikrobiologicznego bezpieczeństwa żywności. Wyraźny wzrost częstości bakteryjnych zatruć pokarmowych wywołał naukowe i społeczne zainteresowanie zagrożeniami mikrobiologicznymi. W artykule przestawiono ważne patogeny wywołujące zatrucia pokarmowe oraz najistotniejsze kwestie potrzebne w skutecznej analizie ryzyka. Nowoczesna produkcja żywności jest tak skomplikowana, że podejście systemowe jest potrzebne, aby zidentyfikować zagrożenia na każdym etapie łańcucha żywnościowego.
      SŁOWA KLUCZOWE: zagrożenia, zatrucie pokarmowe, patogeny
  • 26 Chemometria w kontroli jakości produktów spożywczych. Cz. II. Napoje i żywność pochodzenia roślinnego – Magdalena Efenberger-Szmechtyk, Agnieszka Nowak, Dorota Kręgiel
    • Kontrola jakości produktów spożywczych jest bardzo ważna zarówno dla producentów, jak i konsumentów żywności. Zastosowanie metod chemometrycznych znacznie ułatwia prawidłową ocenę jakości żywności. Umożliwia zarówno klasyfikację produktów spożywczych zależnie od ich składu chemicznego oraz ich jakości mikrobiologicznej. W części I artykułu, opublikowanej w nr. 3/2016, przedstawiono najczęściej stosowane metody chemometryczne oraz omówiono ich wykorzystanie do oceny jakości żywności pochodzenia zwierzęcego: mięsa i produktów mięsnych oraz ryb i owoców morza. Część II artykułu jest poświęcona wykorzystaniu chemometrii do oceny jakości napojów i produktów pochodzenia roślinnego, takich jak kawa, herbata, miody, ryż oraz napoje alkoholowe. Dzięki wprowadzeniu metod chemometrycznych możliwa jest np. identyfikacja różnych rodzajów herbat, kaw czy miodów, wyodrębnienie win różnej jakości czy ich rozróżnienie pod względem pochodzenia geograficznego.
      SŁOWA KLUCZOWE: chemometria, herbata, kawa, miód, ryż, wino
      LITERATURA: (dostępna również w redakcji)
      [1] Alcàzar A., O. Ballesteros, J.M. Jurado, F. Pablos, M.J. Martín, J.L. Vilches, A. Naválon 2007. „Differentiation of green, white, black, oolong, and pu-erh teas according to their free amino acids content”. Journal of Agricultural and Food Chemistry 55 (15) : 5960-5965.
      [2] Alcázar A., F. Pablos, M.J. Martı́n, A.G. González. 2002. „Multivariate characterisation of beers according to their mineral content”. Talanta 57 (1) : 45-52.
      [3] Ariyama K., M. Shinozaki, A. Kawasaki. 2012. „Determination of the geographic origin of rice by chemometrics with strontium and lead isotope ratios and multielement concentrations”. Journal of Agricultural and Food Chemistry 60 (7) : 1628-1634.
      [4] Bertoncelj J., T. Polak, U. Kropf, M. Korošec, T. Golob. 2011. „LC-DAD-ESI/MS analysis of flavonoids and abscisic acid with chemometric approach for the classification of Slovenian honey”. Food Chemistry 127 (1) : 296-302.
      [5] Capron X., D.L. Massart, J. Smeyers-Verbeke. 2007. „Multivariate authentication of the geographical origin of wines: a kernel SVM approach”. European Food Research and Technology 225 : 559-568.
      [6] Chudzinska M., D. Baralkiewicz. 2011. „Application of ICP-MS method of determination of 15 elements in honey with chemometric approach for the verification of their authenticity”. Food and Chemical Toxicology 49 (11) : 2741-2749.
      [7] Daher S., F.O. Gülaçar. 2008. „Analysis of phenolic and other aromatic compounds in honeys by solid-phase microextraction followed by gas chromatography − mass spectrometry”. Journal of Agricultural and Food Chemistry 56 (14) : 5775-5780.
      [8] Ding Y., H. Yu, S. Mou. 2002. „Direct determination of free amino acids and sugars in green tea by anion-exchange chromatography with integrated pulsed amperometric detection”. Journal of Chromatography 982 (2) : 237-244.
      [9] Ebrahimi-Najafabadi H., R. Leardi, P. Oliveri, M. Chiara, M. Jalali-Heravi, S. Lanteri. 2012. „Detection of addition of barley to coffee using near infrared spectroscopy and hemometric techniques”. Talanta 99 : 175-179.
      [10] Fernández-Cáceres P.L., M.J. Martin, F. Pablos, A.G. González. 2001. „Differentiation of tea (Camellia sinensis) varieties and their geographical origin according to their metal content”. Journal of Agricultural and Food Chemistry 49 (10) : 4775-4779.
      [11] González-Centeno M.R., S. Adrover-Obrador, S. Simal, M.A. Frau, A. Femenia, C. Rosselló. 2015. „A multivariate methodology to distinguish among wine appellations of origin”. Agronomy for Sustainable Development 35 (1) : 295-304.
      [12] Gómez-Caravaca A.M., M. Gómez-Romero, D. Arráez-Román, A. Segura-Carretero, A. Fernández-Gutiérrez. 2006. „Advances in the analysis of phenolic compounds in products derived from bees”. Journal of Pharmaceutical and Biomedical Analysis 41 (4) : 1220-1234.
      [13] Hadjmohammadi M.R., S. Nazari, K Kamel.. 2009. „Determination of flavonoid markers in honey with SPE and LC using experimental design”. Chromatographia 69 (11-12) : 1291-1297.
      [14] P. Hernández-Orte, J.F. Cacho, V. Ferreira. 2002. „Relationship between varietal amino acid profile of grapes and wine aromatic composition. Experiments with model solutions and chemometric study”. Journal of Agricultural and Food Chemistry 50 (10) : 2891-2899.
      [15] Huanga L.-F., M.-J. Wu, K.-J. Zhong. 2007. „Fingerprint developing of coffee flavor by gas chromatography–mass spectrometry and combined chemometrics methods”. Analytica Chimica Acta 588 : 216-223.
      [16] Jiao Z., X.X. Si, G.K. Li, Z.M. Zhang, X.P. Xu. 2010. „Unintended compositional changes in transgenic rice seeds (Oryza sativa L.) studied by spectral and chromatographic analysis coupled with chemometrics methods”. Journal of Agricultural and Food Chemistry 58 (3) : 1746-1754.
      [17] Jos A., I. Moreno, A.G. González, G. Repetto, A.M Cameán. 2004. „Differentiation of sparkling wines (cava and champagne) according to their mineral content”. Talanta 63 (2) : 377-382.
      [18] Kelly S., M. Baxter, S. Chapman, C. Rhodes, J. Dennis, P. Brereton. 2002. „The application of isotopic and elemental analysis to determine the geographical origin of premium long grain rice”. European Food Research and Technology 214 (1) : 72-78.
      [19] Lima D.B.D., B.C. Agustini, E.G.D. Silva, F. Gaensly, R.B. Cordeiro, M.L.D. Fávero, D. Brand, M. Maraschin, T.M.B. Bonfim. 2011. „Evaluation of phenolic compounds content and in vitro antioxidant activity of red wines produced from Vitis labrusca grapes”. Food Science and Technology (Campinas) 31 (3) : 783-800.
      [20] Liu C., W. Liu, X. Lu, W. Chen, J. Yang, L. .2014. „Nondestructive determination of transgenic Bacillus thuringiensis rice seeds (Oryza sativa L.) using multispectral imaging and chemometric methods”. Food Chemistry 153 : 87-93.
      [21] M.J. Martín, F. Pablos, A.G. Gonzàlez. 1998. „Discrimination between arabica and robusta green coffee varieties according to their chemical composition”. Talanta 46 : 1259-1264.
      [22] J.S. McKenzie, J.M. Jurado, F. De Pablos. 2010. „Characterisation of tea leaves according to their total mineral content by means of probabilistic neural networks”. Food Chemistry 123 (3) : 859-864.
      [23] Monakhova Y.B., W. Ruge, T. Kuballa, M. Ilse, O. Winkelmann, B. Diehl, F. Thomas, D.W. Lachenmeier. 2015. „Rapid approach to identify the presence of Arabica and Robusta species in coffee using ¹H NMR spectroscopy”. Food Chemistry 182 : 178-184.
      [24] Moreda-Pineiro A., A. Fisher, S.J. Hill. 2003. „The classification of tea according to region of origin using pattern recognition techniques and trace metal data”. Journal of Food Composition and Analysis 16 (2) : 195-211.
      [25] Özbalci B., İ.H. Boyaci, A. Topcu, C. Kadılar, U. Tamer. 2013. „Rapid analysis of sugars in honey by processing Raman spectrum using chemometric methods and artificial neural networks”. Food Chemistry 136 (3) : 1444-1452.
      [26] Pontes M.J.C., S.R.B. Santos, M.C.U. Araújo, L.F. Almeida, R.A.C. Lim, E.N. Gaião, U.T.C.P. Souto. 2006. „Classification of distilled alcoholic beverages and verification of adulteration by near infrared spectrometry”. Food Research International 39 (2) : 182-189.
      [27] Ragone R., P. Crupi, S. Piccinonna, C. Bergamini, F. Mazzone, F.P. Fanizzi, F.P, Schena, D. Antonacci. 2015. „Classification and chemometric study of Southern Italy monovarietal wines based on NMR and HPLC-DAD-MS”. Food Science and Biotechnology 24 (3) : 817-826.
      [28] Reis N., A.S. Franca, L.S. Oliveira 2013. „Performance of diffuse reflectance infrared Fourier transform spectroscopy and chemometrics for detection of multiple adulterants in roasted and ground coffee.” LWT – Food Science and Technology 53 (2) : 395-401.
      [29] Rendall R., M.S. Reis, A.C. Pereira, C. Pestana, V. Pereira, J.C. Marques. 2015. „Chemometric analysis of the volatile fraction evolution of Portuguese beer under shelf storage conditions”. Chemometrics and Intelligent Laboratory Systems 142 : 131-142.
      [30] Ribeiro J.S., F. Augusto, T.J.G. Salva, M.M.C. Ferreira. 2012. „Prediction models for Arabica coffee beverage quality based on aroma analyses and chemometrics”. Talanta 101 : 253-260.
      [31] Ribeiro J.S., F. Augusto, T.J.G. Salva, R.A. Thomaziello, M.M.C. Ferreira. 2009. „Prediction of sensory properties of Brazilian Arabica roasted coffees by headspace solid phase microextraction-gas chromatography and partial least squares”. Analytica Chemica Acta 634 (2) : 172-179.
      [32] Rodríguez García J.C., R. Iglesias Rodríguez, R.M. Peña Crecente, J. Barciela Garcí, S. García Martín, C. Herrero Latorre. 2006. „Preliminary chemometric study on the use of honey as an environmental marker in Galicia (northwestern Spain)”. Journal of Agricultural and Food Chemistry 54 (19) : 7206-7212.
      [33] Römisch U., H. Jäger, X. Capron, S. Lanteri, M. Forina, J. Smeyers-Verbeke. 2009. „Characterization and determination of the geographical origin of wines. Part III: multivariate discrimination and classification methods”. European Food Research and Technology 230 (1) : 31-45.
      [34] Seetohul N.L., M. Islam, W.T. O’Hare, Z. Ali. 2006. „Discrimination of teas based on total luminescence spectroscopy and pattern recognition”. Journal of the Science of Food and Agriculture 86 (13) : 2092-2098.
      [35] Vera L., L. Aceña, J. Guasch, R. Boqué, M. Mestres, O. Busto. 2011. „Characterization and classification of the aroma of beer samples by means of an MS e-nose and chemometric tools”. Analytical and Bioanalytical Chemistry 399 (6) : 2073-2081.
  • 30 Mało poznany grzyb pleśniowy Galactomyces geotrichum w wyrobach mlecznych – Anna Grygier, Kamila Myszka, Magdalena Rudzińska
    • Galactomyces geotrichum jest mikroorganizmem wchodzącym w skład mikrobiomu wielu produktów mlecznych. Występuje w serach typu raclette, limburger, cotija, bryndza, w serze smażonym oraz w niektórych mlecznych napojach (tj. kumys, shubat czy nunu). Grzyb G. geotrichum jest gatunkiem niechorobotwórczym, który wykazuje zdolność do ekspansywnego wzrostu w szerokim zakresie pH (3-11) i temperatury (25-40°C). W produktach mlecznych kształtuje właściwości smakowo-zapachowe. W wyniku proteolizy gorzkich peptydów grzyb ten zmniejsza gorycz serów i mlecznych napojów fermentowanych. Niektóre szczepy G. geotrichum są również zdolne do biosyntezy związków bioaktywnych, ważnych w prewencji chorób cywilizacyjnych. Wśród nich można wyróżnić polienowe kwasy tłuszczowe oraz peptydy hamujące działanie konwertazy angiotensyny. W artykule scharakteryzowano cechy fizjologiczne oraz biochemiczne pleśni G. geotrichum. Opisano również możliwości wykorzystania w przemyśle mleczarskim.
      SŁOWA KLUCZOWE: Galactomyces geotrichum, produkty mleczne, polienowe kwasy tłuszczowe, konwertaza angiotensy

ŻYWNOŚĆ – ŻYWIENIE

  • 33 Morwa biała – nieocenione znaczenie zdrowotne – Monika Przeor, Ewa Flaczyk
    • Morwa biała należy do rodziny Moraceae (morwowate), podobnie jak Ficus. Jej nazwa pochodzi od barwy pąków liściowych. Owoce natomiast, w zależności od nasycenia antocyjanami, uzyskują barwę białą, różową, a nawet ciemnofioletową. Morwa biała występuje w formie taniego w utrzymaniu, średniej wielkości drzewa lub wysokiego krzewu mającego przewody mleczne. Medycyna Dalekiego Wschodu od wieków wykorzystywała morwę – jej liście, korę drzewa i korzeni oraz owoce. Badania wskazują, że liście morwy, bogate w polifenole, alkaloidy, triterpeny, steroidy i białka można wykorzystać w leczeniu wielu schorzeń, w tym chorób układu krążenia, układu moczowego czy układu nerwowego (np. choroby Alzheimera), a także w profilaktyce i leczeniu cukrzycy oraz otyłości. Dlatego wyciągi z morwy, herbatki, dżemy są stosowane coraz częściej przez Polaków jako farmaceutyki w życiu codziennym.
      SŁOWA KLUCZOWE: morwa biała, właściwości lecznicze, medycyna chińska, związki biologiczne
  • 36 Naturalne źródła flawonoidów i ich wpływ na zdrowie człowieka – Anna Mikołajczuk-Szczyrba, Izabella Młynarczyk, Anna Misiewicz
    • Flawonoidy to naturalne związki pochodzenia roślinnego, występujące w owocach, warzywach, winie, herbacie, ziołach oraz przyprawach. Wykazują szeroki zakres działania biologicznego obejmujący przede wszystkim właściwości przeciwutleniające, a także przeciwzapalne, przeciwmiażdżycowe czy przeciwdrobnoustrojowe. Korzystny wpływ diety bogatej we flawonoidy na organizm człowieka przyczynił się do opracowania nowych metod pozyskiwania większej ilości tych związków m.in. z wykorzystaniem mikroorganizmów.
      SŁOWA KLUCZOWE: flawonoidy, żywność, przeciwutleniacze, zdrowie
  • 39 Produkty funkcjonalne w żywieniu osób starszych – Anna Jędrusek-Golińska, Danuta Górecka, Krystyna Szymandera-Buszka
    • Starzenie się społeczeństwa to problem państw wysoko rozwiniętych i wyzwanie dla producentów żywności w XXI w. Z powodu zmian fizjologicznych związanych ze starzeniem się człowieka konieczne jest dostosowanie żywienia do nowych potrzeb organizmu. Przemysł spożywczy powinien więc ukierunkować swoją produkcję na potrzeby i wymagania osób starszych. Na rynku znajduje się wiele produktów funkcjonalnych sprzyjających m.in. obniżeniu poziomu cholesterolu we krwi i ryzyka osteoporozy, a także żywność o działaniu estrogenowym oraz wzbogacona w pre- i probiotyki. Warto zachęcać osoby starsze do korzystania z niej.
      SŁOWA KLUCZOWE: ludzie starsi, żywienie, żywność funkcjonalna
      LITERATURA: (dostępna również w redakcji)
      [1] Andon M., J. Anderson. 2008. „State of the art. Reviews: the oatmeal-cholesterol connection: 10 years later”. Am. J. Lifestyle Med. 2 : 51-57.
      [2] Bień B., A. Jarosz, T. de Latour, A. Mastalerz-Migas, K. Marczewski, K. Okręglicka, I. Ponikowska, J. Woy-Wojciechowski, A. Ziółkowska. 2014. „Stanowisko Grupy Ekspertów w sprawie zaleceń dotyczących spożycia wody i innych napojów przez osoby w wieku podeszłym”. Acta Balneol. t. LVI, 2 (136) : 118-127.
      [3] Cater N.B.. 2000. “Plant sterol ester: Review of cholesterol-lowering efficacy and implications for coronary heart disease risk reduction”. Prec. Cardiol. 3 : 121-130.
      [4] E. Cieślik, A. Gębusia. 2011. „Żywność funkcjonalna z dodatkiem fruktanów”. Żywność. Nauka. Technol. Jakoś,ć 2 : 27-37.
      [5] Dziedzic K., D. Górecka, A. Szwengiel, P. Smoczyńska, K. Czaczyk, P. Komolka. 2015. „Binding of bile acids by pastry products containing bioactive substances during in vitro digestion”. Food &Function 6 : 1011-1020.
      [6] EFSA. 2010. Scientific opinion on the substantiation of health claims related to plant sterols and plant stanols and maintenance of normal blood cholesterol concentrations, and maintenance of normal prostate size and normal urination pursuant to Article 13(1) of Regulation (EC) No 1924/2006. EFSA Journal 8, 10, 1813.
      [7] EFSA. 2010a. Scientific opinion on dietary reference values for fats, including saturated fatty acids, polyunsaturated fatty acids, monounsaturated fatty acids, trans fatty acids and cholesterol. EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies (NDA). EFSA Journal, 8 : 1461.
      [8] EFSA. 2010b. Scientific opinion on dietary reference values for carbohydrates and dietary fibre. EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies (NDA). EFSA Journal 8 : 1462.
      [9] EFSA. 2012. Scientific opinion on dietary reference values for protein. EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies (NDA). EFSA Journal 10 : 2557.
      [10] Eurostat regional yearbook. 2015. Publications Office of the European Union, ISSN 2363-1716 http://ec.europa.eu/eurostat/documents/3217494/7018888/KS-HA-15-001-EN N.pdf/6f0d4095-5e7a-4aab-af28-d255e2bcb395
      [11] Everitt A.V., S.N. Hilmer, J.C. Brand-Miller, H.A. Jamieson, A.S. Truswell, A.P. Dharma, R.S. Mason, ,B.J. Morris, D.G. Le Couteur. 2006. “Dietary approaches that delay age-relating diseases”. Interv. Aging 1 : 11-31.
      [12] Gabrowska E., M. Sporadyk. 2006. “Zasady żywienia osób w starszym wieku”. Gerontol. Pol., 14, 2 : 57-62.
      [13] Gowin E., W. Horst-Sikorska, M. Ignaszak-Szczepaniak, J. Dytfeld. 2009. „Czym straszy osteoporoza? Opinie pacjentek na temat wpływu osteoporozy na ich życie”. Geriatria 3 : 7-11.
      [14] Górecka D., J. Czarnocińska, R. Owczarzak. 2009. „Częstotliwość spożycia wybranych produktów spożywczych wśród osób starszych zależnie od ich miejsca zamieszkania”. Prob. Hig. Epidemiol. 92, 4 : 955-959.
      [15] Grajeta H. 2004. „Żywność funkcjonalna w profilaktyce chorób układu krążenia”. Adv. Cl. Exp. Med. 13 : 503-510.
      [16] Havrlentová M., Z. Petruláková, A. Burgárová, F. Gago, A. Hlinková, E. Šturdík. 2011. „Cereal β-glucans and their significance for the preparation of functional foods – A Review”. Czech J. Food Sci. 29, 1 : 1–14.
      [17] Janiszewska M., T. Kulik, M. Dziedzic, D. Żołnierczuk-Kieliszek, A. Barańska. 2015. „Osteoporoza jako problem społeczny – patogeneza, objawy i czynniki ryzyka osteoporozy pomenopauzaulne”. Probl. Hig. Epidemiol., 96, 1 : 106-114.
      [18] Jarosz M. 2012. „Normy żywienia dla populacji polskiej – nowelizacja”. Wyd. IŻŻ, Warszawa. http://www.izz.waw.pl/attachments/article/33/NormyZywieniaNowelizacjaIZZ2012.pdf
      [19] Jimenez-Colmenero F., J. Carballo, S. Cofrades. 2001. “Healthier meat and meat products; their role as functional foods”. Meat Sci. 59 : 5-13.
      [20] Kaźmierska M., B. Kosmalski, B. Jarosz, M. Ligor, T. Trziszka. 2011. „Wpływ zróżnicowanego systemu chowu kur na zawartość luteiny w jajach”. Żywność. Nauka. Technologia. Jakość 5 (78) : 75-84.
      [21] Kołożyn-Krajewska D., Z. J. Dolatowski. 2009. „Probiotics in fermented meat products”. Acta Sci. Pol. Technol. Aliment. 8 : 61-74.
      [22] Kozirok W., A. Baumgart, E. Babicz-Zielińska. 2012. „Postawy i zachowania konsumentów wobec żywności prozdrowotnej”. Bromat. Chem. Toksykol. XLV 3 : 1030-1034.
      [23] Kritchevsky D., S. Chen. 2005. “Phytosterols – health benefits and potential concerns: a review”. Nutr. Res., 25 : 413-428.
      [24] Lange E. 2010. “Produkty owsiane jako żywność funkcjonalna”. Żywność. Nauka. Technologia. Jakość, 3, 70 : 7-24.
      [25] Libudzisz Z. 1999. „Probiotyki w żywieniu człowieka”. Przem. Spoż., 1, 15 i 20.
      [26] Libudzisz Z. 2011. „Żywność i żywienie w XXI w. – wizja rozwoju polskiego sektora spożywczego”. Konferencja, Warszawa http://www.eedri.pl/pdf/konferencjazzxi/1.pdf
      [27] Lof M., E. Weiderpass. 2006. “Epidemiologic evidence suggests that dietary phytoestrogen intake is associated with reduced risk of breast, endometrial, and prostate cancers”. Nutr. Res. 26 : 609-619.
      [28] Marciniak-Łukasiak K., K. Krygier. 2004. „Charakterystyka kwasów omega-3 i ich zastosowanie w żywności funkcjonalnej”. Przem. Spoż. 12 : 32-36.
      [29] Misiorowski W. 2008. „Czy witamina D zapobiega przedwczesnemu starzeniu i rozwojowi chorób wieku podeszłego?”. Geriatria 2 : 133-137.
      [30] Mitek M., A. Gasik 2012. „Co nowego na rynku soków, nektarów i napojów?”. Przem. Spoż, 6 : 18-24.
      [31] Polityka http://ec.europa.eu/health/ageing/policy/index_pl.htm
      [32] Rabijewski M., L. Papierska, J. Kozakowski, , W. Zgliczyński. 2007. „Osteoporoza u mężczyzn – przyczyny, zapobieganie i leczenie”. Gerontol. Pol. 15, 3: 54-60.
      [33] Ripsin C., J. Keenan, D. Jacobs, P. Elmer, R. Welch, L. van Horn, L. Kiang. 1992. “Oat products and lipid lowering. A meta-analysis”. JAMA, 267 : 3317-3325.
      [34] Rocznik statystyczny 2015 https://danepubliczne.gov.pl/dataset/rocznik-statystyczny-rzeczypospolitej-polskiej-2014/resource/b7143a4b-d7bf-4e7f-90af-d98fdae70e58.
      [35] Ross R.P., C. Desmond, G.F. Fitzgerald, C. Stanton.2005. “A review – Overcoming the technological hurdles in the development of probiotic foods”. J. Appl. Microbiol., 98 : 1410–1417.
      [36] Saluk-Juszczak J., J. Kołodziejczyk, K. Babicz, K. Królewska. 2010. „Żywność funkcjonalna – rola nutraceutyków w profilaktyce chorób krążenia”. Kosmos Problemy Nauk Biologicznych 59, 3-4 : 527-538.
      [37] Sloan A. E. 2014. „The top ten functional food trends”, from http://www.ift.org/food-technology/past-issues/2014/april/features.
      [38] Słowińska M.A., L. Wądołowska. 2003. „Wskaźniki biochemiczne krwi a model żywienia osób starszych”. Przegl. Lek. 60, supl. 6 : 25-30.
      [39] Smoleń E., L. Gazdowicz, A. Żyłka-Reut. 2011. „Zachowania zdrowotne osób starszych”. Pielęgniarstwo XXI w., 3, 36 : 5-9.
      [40] Sominka D., D. Kozłowski. 2008. „Efekt kardioprotekcyjny kwasów omega-3”. Geriatria, 2 : 126-132.
      [41] Upadhyay N., V. Moudgal. 2012. “Probiotics: a review”. J. Clin. Outcomes Manage 19 : 76-84.
      [42] Vella M. N., L. M. Stratton, J. Sheeshka, A. M. Duncan. 2014. “Functional food awareness and perceptions in relation to information source in older adults”. Nutrition J. 13, 44 : 1-12.
      [43] Vrieze A., F. Holleman, E .G. Zoetendal. 2010. “The environment within: how gut microbiota may influence metabolism and body composition”. Diabetol. 53 : 606-613.
      [44] Vuksan V., A.L. Jenkins, A.L. Rogovik, C.D. Fairgrieve, E. Jovanovski, L.A. Leiter. 2011. “Viscosity rather than quantity of dietary fibre predicts cholesterol-lowering effect in healthy individuals”. Brit. J. Nutr., 106 : 1349-52.
      [45] K. Wieczorowska-Tobis. 2008. „Zmiany narządowe w procesie starzenia”. Pol. Arch. Med. Wewn., 118 (supl.), 63-69.
      [46] Włodarek D. 2009. „Znaczenie diety w zapobieganiu osteoporozie. Endokrynologia, Otyłość i Zaburzenia Przemiany Materii 5, 4 : 245-253.
      [47] Wojtyniak B., P. Goryński. 2008. „Sytuacja zdrowotna ludności Polski”. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego Państwowy Zakład Higieny, Warszawa http://www.pzh.gov.pl/page/fileadmin/user_upload/PZH_Raport_2008.pdf
      [48] Woyengo T.A., V.R. Ramprasath, P.J. Jones. 2009. “Anticancer effects of phytosterols”. Eur. J. Clin. Nutr. 63 : 813-820.
      [49] Zaręba D., M. Ziarno. 2011. „Alternatywne probiotyczne napoje warzywne i owocowe”. Bromat. Chem. Toksykol. 2 : 160-168.
      [50] Ziarno M., D. Zaręba, J. Piskorz. 2009. „Wzbogacanie maślanki w wapń, magnez oraz białka serwatkowe”. Żywność. Nauka. Technol. Jakość 2, 63 : 14-27.
      [51] Ziemlański Ś. 2000. „Tłuszcze”, red. Gawęcki W: J., Hryniewiecki L. Żywienie człowieka. Podstawy nauki o żywieniu (152-169). Warszawa, Wyd. Nauk. PWN.