Ze względu na stwierdzone niedociągnięcia systemy kontroli oliwy z oliwek w UE nie dają pewności, że sprzedawana oliwa jest bezpieczna i dobrej jakości, a ustalenie, skąd produkt pochodzi, nie zawsze jest możliwe – taki wniosek płynie z nowo opublikowanego sprawozdania Europejskiego Trybunału Obrachunkowego. Wykonywane przez państwa członkowskie kontrole na obecność pozostałości pestycydów w oliwie z oliwek pochodzącej z krajów UE są zasadniczo przeprowadzane prawidłowo i opierają się na jasnych zasadach. Kontrole na obecność innych zanieczyszczeń są natomiast mniej dopracowane, a niektóre przepisy – takie jak przepisy dotyczące mieszania oliwy z oliwek z innymi olejami roślinnymi i kontroli jej identyfikowalności – nie są wystarczająco jasne.
Oliwa z oliwek jest sztandarowym produktem Unii Europejskiej, a Unia jest czołowym światowym producentem (61% udziału w rynku światowym), eksporterem (65%) i konsumentem (45%) oliwy z oliwek. Unijna oliwa z oliwek cieszy się renomą z uwagi na autentyczność i wysoką jakość, co ma również niemałe znaczenie gospodarcze. Konsumenci oczekują gwarancji, że oliwa z oliwek najwyższej jakości z pierwszego tłoczenia i inne kategorie oliwy z oliwek spełniają wysokie unijne normy handlowe i wymogi w zakresie bezpieczeństwa żywności. Oliwa z oliwek jest w konsekwencji produktem ściśle regulowanym, który podlega precyzyjnym wymogom dotyczącym wprowadzania do obrotu. Kraje UE są zobowiązane do ustanowienia własnych systemów kontroli i do przeprowadzania kontroli. Kontrolerzy Trybunału zbadali, czy ustanowione w obrębie UE systemy kontroli gwarantują, że oliwa z oliwek sprzedawana w UE jest autentyczna, bezpieczna i że można prześledzić, skąd pochodzi.
– Konsumenci powinni mieć pewność co do jakości i autentyczności oliwy z oliwek, którą kupują – powiedziała Joëlle Elvinger, członkini Trybunału odpowiedzialna za kontrolę. – Chociaż UE wprowadziła solidne przepisy, nie zawsze są one w pełni stosowane.Poprawa kontroli, identyfikowalności, a także jasności prawa ma zasadnicze znaczenie nie tylko dla ochrony konsumentów, ale również renomy europejskiej oliwy z oliwek.
W przepisach UE ustanowiono minimalne wymogi dotyczące etykietowania oliwy z oliwek, sprawdzania jej kategorii oraz badań na obecność pestycydów. Kontrolerzy ustalili jednak, że w niektórych przypadkach przeprowadzono niepełne kontrole zgodności, a części rynku są niekiedy wyłączane z kontroli opartych na analizie ryzyka. Taka sytuacja skutkuje lukami w systemie, które mogą mieć negatywny wpływ na jakość produktu, a ostatecznie na zaufanie konsumentów.
Kontrole na obecność pozostałości pestycydów w oliwie z oliwek pochodzącej z krajów UE są odpowiednio stosowane i rzadko prowadzą do wykrycia przypadków niezgodności. Kontroli na obecność innych zanieczyszczeń nie przeprowadza się jednak w sposób spójny i nie zawsze towarzyszy im uzasadnienie oparte na analizie ryzyka. Chociaż import oliwy z oliwek do Unii odpowiada około 9% jej rocznej produkcji, kontrolerzy ustalili, że w państwach członkowskich, w których przeprowadzono wizyty kontrolne, albo nie dokonuje się kontroli na obecność pestycydów i innych zanieczyszczeń w oliwie z oliwek importowanej z państw trzecich, albo kontrole te są sporadyczne.
W toku przeprowadzanych kontroli bezpieczeństwa żywności i kontroli zgodności poszczególne państwa członkowskie w różnym stopniu monitorują możliwość prześledzenia, skąd pochodzi oliwa z oliwek. W krajach takich jak Hiszpania i Włochy pochodzenie oliwek i oliwy z oliwek śledzi się przy użyciu elektronicznego rejestru na wszystkich etapach łańcucha dostaw, tak aby zwiększyć przejrzystość i zapobiegać nadużyciom.
Kontrolerzy stwierdzili jednak, że śledzenie pochodzenia oliwy z oliwek w wymiarze transgranicznym jest utrudnione. Dotyczy to w szczególności oliwy z oliwek pochodzącej z więcej niż jednego kraju UE lub pochodzącej zarówno z UE, jak i spoza UE. Brak ponadto kompleksowych przepisów i wytycznych dotyczących tego, w jaki sposób i kiedy należy sprawdzać kwestię identyfikowalności. Ponadto niektóre wymogi prawne – dotyczące takich aspektów jak mieszanie oliwy z oliwek pochodzącej z różnych lat zbiorów lub należącej do różnych kategorii – nie są jasne i skutkują rozbieżnymi praktykami krajowymi, co może wpływać na pogarszanie się jakości danego produktu w miarę upływu czasu.
Komisja Europejska ma jedynie częściowy ogląd tego, jak funkcjonują krajowe systemy kontroli. Coroczne sprawozdania i spotkania z władzami krajowymi nie gwarantują, że Komisja otrzyma wszystkie istotne informacje. W rezultacie ma ona ograniczone możliwości skutecznego monitorowania systemów kontroli.
Informacje ogólne
Oliwa z oliwek w UE podlega ścisłym regulacjom dotyczącym bezpieczeństwa żywności i wprowadzania do obrotu. W przepisach przewidziano kategorie oliwy z oliwek, takie jak oliwa z oliwek najwyższej jakości z pierwszego tłoczenia, oliwa z oliwek z pierwszego tłoczenia i rafinowana oliwa z oliwek, a także określono właściwości oliwy z oliwek należącej do każdej z tych kategorii. Państwa członkowskie mają obowiązek ustanowić systemy kontroli w celu przeprowadzania kontroli zgodności. Czynności kontrolne obejmują sprawdzanie treści etykiet, wykonywanie analiz laboratoryjnych oraz dokonywanie ocen organoleptycznych (przez zespół degustatorów).
Wszystkie kontrole muszą być proporcjonalne do ilości oliwy z oliwek wprowadzanej do obrotu, a w przypadkach naruszeń należy zastosować sankcje. W trakcie kontroli zgodności sprawdza się, czy kategoria oliwy jest zgodna z zadeklarowaną kategorią, czy nie przekroczono dopuszczalnych poziomów zanieczyszczeń i czy pochodzenie oliwy z oliwek można w pełni prześledzić. W ramach regulacyjnych UE wprowadzono również: podejście zakładające przeprowadzanie kontroli w oparciu o analizę ryzyka; obowiązek przekazywania Komisji danych na temat wyników tych kontroli; przepisy i wymogi dotyczące badań na obecność pestycydów i innych zanieczyszczeń.
Trybunał ocenił koncepcję ram kontroli, a także ich wdrożenie w latach 2018–2023 w czterech następujących państwach członkowskich: Belgii, Grecji, Włoszech i Hiszpanii. Te trzy ostatnie państwa odpowiadają łącznie za około 91% unijnej produkcji oliwy z oliwek.
Sprawozdanie specjalne 01/2026 pt. „Systemy kontroli oliwy z oliwek w UE – kompleksowe ramy, lecz stosowane niespójnie” jest dostępne na stronie internetowej Trybunału. Towarzyszy mu jednostronicowe podsumowanie najważniejszych faktów i ustaleń.
(inf. prasowa)
